ترمه

پارچه ترمه ، تاریخچه و تار و پود این هنر ایرانی

تبلیغات
فیلم ها و کلیپ های جدیدخطاطی اسم شماتلگرام دکوراتور

دیدنی های سرزمین عزیزمان ، ایران ، تنها به سازه های تاریخی و جلوه های طبیعی ختم نمی شود و در جای جای آن می توان زیبایی های بسیاری را کشف کرد. با ورود به دنیای فرهنگ مردمان این مرز و بوم می توان شگفتی های تازه ای را به چشم دید و از تماشای آن ها غرق در لذت شد.

این دنیا هزاران رنگ را در خود جای داده و هر گوشه اش چهره ای متفاوت به خود گرفته است. برای لمس این دنیای جذاب می توان به سراغ غذاهایی رفت که نشان از فرهنگ و آداب و رسوم هر دیار دارند و تجربه یک طعم تازه را برای ما ممکن می کنند و یا لباس های محلی را از نظر گذراند که رنگ و نقش چشم نوازی را پیش رویمان قرار می دهند. گاهی نیز می توان برای گشت و گذار در این دنیا به سراغ سوغات و صنایع دستی رفت و از بازی رنگ ها در آن لذت برد. مثلا ترمه.

امروز می خواهیم شما را با خود به دنیای طرح ها و نقش ها ببریم و دمی را با محصول عشق و هنر مردمان این سرزمین بگذرانیم. قصد داریم که برایتان از ترمه سخن بگوییم. پارچه ای ارزشمند و خیره کننده که دل بسیاری از عاشقان فرهنگ و هنر را برده است و در بسیاری از مکان ها خودنمایی می کند. شاید بارها و بارها این دست بافت سنتی را دیده اید اما آیا می دانید که چه دست هایی در کار است تا این جلوه هنرمندانه پایش به سبد خرید شما باز شود و جلوه ای تازه به خانه و زندگیتان بدهد ؟ امروز را با دکوراتور همراه باشید تا به کند و کاو در مورد این پارچه بپردازیم و بیش از پیش در مورد آن بدانیم.

طراحی جالب

طراحی جالب

دست بافته ای ارزشمند

ترمه ، یکی از انواع پارچه های نفیس ایرانی است که همه آن را با نقش بته جقه می شناسند. الیاف بسیار لطیف ، تار و پود این دست بافته با ارزش را تشکیل می دهند و رنگ های مختلفی از آن در دنیای صنایع دستی یافت می شود. ترمه را در شهرهای مختلفی تولید می کنند. اما نامش بیش تر با یزد پیوند خورده و مرغوب ترین نوع آن در این شهر بافته می شود. 

با نگاهی به پشت پارچه ترمه می بینید که پود در این قسمت به صورت آزاد است و تراکم زیادی دارد. اما روی پارچه کاملا صاف و یکدست به نظر می رسد. ترمه را از مواد اولیه مختلفی هم چون کرک و پشم یا ابریشم می بافند و در آن از طرح ها و نقش های متنوعی استفاده می کنند. برخی ترمه را واژه‌ای هندی می دانند به معنی درخت سروی که در حالت خضوع و خشوع در مقابل عظمت الهی سر فرود آورده است.

در یزد این پارچه اهمیت ویژه ای دارد. مردم این دیار پارچه ترمه را به عنوان پشتوانه‌ مالی ، نسل اندر نسل در جهیزیه دختران جای داده اند. در ایام محرم پارچه های ترمه دست باف ، زینت بخش علم‌های دسته‌های عزاداری می شوند و تا آخر ایام عزا بر روی آن ها باقی می مانند

گلدان روی پارچه

گلدان روی پارچه

تاریخچه ترمه

ترمه از آن دسته پارچه های قدیمی است که نمی توان قدمت مشخصی را برای آن در نظر گرفت. از تاریخچه ترمه تا قبل از سال ۹۰۰ هجری قمری سندی در دست نیست و تنها نشانه‌های این هنر و صنعت از دوره صفویه به بعد بر جای مانده است. در مورد خاستگاه ترمه اختلاف نظر بسیاری وجود دارد. برخی بر این باورند که ترمه در کشمیر متولد شده و از آن جا به ایران راه یافته است اما عده دیگری ایران را زادگاه ترمه می دانند. 

متن یک سنگ نوشته تاریخی در دهلیز مسجد جامع یزد ، حکایت از آن دارد که مردم شهر یزد از سده ها پیش به بافت پارچه های ترمه اشتغال داشته اند. این شهر در روزگاران گذشته یکی از مراکز بزرگ زرتشتیان ایران بود. با ورود اسلام برخی زرتشتیان که اغلب ترمه باف بودند با مهاجرت به هند ، پارچه‌بافی آن دیار را نیز تحت تاثیر خود قرار دادند.

برخی می گویند که شال های پشمی ایران و هند معروف به شال کشمیر ، ترمه هایی زیبا و بافته شده از پشم های نرم کشمیری با الیاف بلند بودند. پژوهشگران بر این باورند که توسعه شال بافی در زمان حکمران کشمیر ، در سده ١۵ میلادی رخ داد و نام ترمه را هندی ها و کشمیری ها بر روی این پارچه نهادند. ترمه یا تیرمه واژه‌ای هندی است که معنی درخت سرو خمیده را می دهد. برخی نیز این واژه را دارای ریشه فارسی می دانند و عده ای دیگر ترمه و تِرما را معادل شال کشمیری تلقی می کنند.

ترمه در ابتدای ورود

گفته می شود که این هنر در ابتدای ورود به ایران در انحصار زرتشتیان یزد بود. آن ها ترمه بافی را برای دوخت شلوار گبری ( نوعی تن‌پوش مخصوص مجالس جشن و سرور ) به کار می بردند و « مُحَرَّمات » ( نوعی شال راه راه ) نیز از آن درست می کردند و به کمر می بستند. کم کم سایر مردم یزد و عده ای از کرمانی ها نیز با این هنر آشنا شدند. 

در منابع دیگر آمده که بافت ترمه ( ترمه بافی ) در کرمان آغاز شد و سپس در یزد به حد اعلای خود رسید. برخی می گویند ترمه یزد ، همان پارچه بافت کرمان به نام رضا ترکی / ترک بوده که در طول زمان تکامل یافته است.

عده ای دیگر ، شال‌بافانِ مهاجر از ایران و آسیای میانه را پایه گذاران صنعت شال بافی در این منطقه می دانند و می گویند که بسیاری از طرح هایی که بر شال های هندی دیده می شوند ایرانی هستند که متداول ترین آن ها بته جقه است.

تغییر شکل

عده ای این تصور را دارند که ترمه همان پارچه زربافت است که در طول زمان تغییر نام داده و به شکل امروزی درآمده است. شاید ترمه از لحاظ ساختار کلی بافت و نقش اندازی شباهت بسیاری به پارچه های زری داشته باشد اما دو تفاوت مهم در آن ها دیده می شود. مهم ترین تفاوت مواد اولیه آن هاست. پارچه های ترمه با الیاف کرک و پشم و گاه ابریشم بودند ولی پارچه های زری از ابریشم و گلابتون بافته می شدند. تفاوت دوم شکل دستگاه بافندگی و تا حدودی روش بافت این دو پارچه است که شباهت زیادی به یکدیگر ندارند.

از سوی دیگر سابقه پارچه های زری در ایران به قبل از اسلام باز می گردد و این پارچه ها به ویژه در دوران ساسانی به اوج زیبایی خود رسیده اند. در نتیجه بررسی ها می توان گفت که پارچه های ترمه احتمالا از این گروه پارچه ها به وجود آمده اند و ویژگی هایی را از آن ها در خود دارند. بر این اساس ، سرچشمه پارچه های ترمه در ایران و در مراکز مهم بافندگی این کشور در دوران تیموری و بعد از آن بوده است.

ترمه در گذشته

در گذشته پارچه ای به نام شال در یزد بافته می شد که از نظر رنگ و نقوش ، شباهت بسیاری به پارچه های ابریشمی کشمیری مربوط به سده های دوازدهم و سیزدهم هجری داشت. در واقع شال های پشمی ایران ، ترمه هایی از پشم لطیف یا کرک با الیاف بلند و طرح های تزئینی گوناگون بودند. ترمه را به صورت تِرمَه و تیرمه نیز می گویند و تِرمِه و تِرما را معادل شال کشمیری می دانند. شال ها یا همان پارچه های ترمه در کنار زربافت ها به عنوان پارچه های نفیس و گران بها در دوره صفوی محسوب می شوند و در بررسی منسوجات به جا مانده از آن دوره نمونه پارچه های زربافت و ترمه با نقوش مشابه به وفور به چشم می خورد. 

از دوره شاه عباس صفوی به عنوان روزگار به اوج رسیدن و شکوفایی صنعت ترمه‌بافی یاد می کنند چرا که وی طراحان برجسته‌ای را از چین و ارمنستان به ایران خواند تا ایرانیان بتوانند از هنر آن ها استفاده کنند. هنرمندان کشورمان نیز اصول تازه را به کار گرفتند و با ایجاد تغییراتی در پارچه بافی به ویژه ترمه ، طرح و نقش هایی چشم گیر ایجاد کردند. در همین دوره نقش بته جقه و دیگر نقش های ایرانی به هند راه یافت و در شال های کشمیر از آن استفاده کردند.

تاریخچه ترمه بافی

ترمه بافی به همت امیرکبیر توسعه پیدا کرد و در این دوره جلدی برای کتاب های دعا به کار می رفت که روکش مقوای آن از ترمه بود و به آن « جلد ترمه ای » می گفتند. بر اساس منابع تاریخی از نخستین سال های قرن سیزدهم ، مالیات های سنگینی به کشاورزان ایران تحمیل شد و این امر رکود تولید مواد اولیه ترمه ، چون پنبه و پشم و ابریشم را در پی داشت که ادامه کار ترمه بافان را با مشکل های جدی مواجه کرد. 

در همین دوران برای شال بافان کشمیر عوارضی به نام « عوارض داغ » تعیین شد که ملزم به پرداخت آن بودند. در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه تاثیر سلیقه اروپایی بر سلیقه ایرانیان و الهام از طرح ها و رنگ های متنوع شال های کشمیر ، موجب رونق بیش از پیش این پارچه نفیس شد. ترمه ابتدا از پشم بافته می شد و پس از مدتی انواعِ نخی ، زری و ابریشمی آن نیز به بازار آمد. ترمه های ابریشمی به سبب مقاومت بیش تر در برابر بید و رطوبت ، طرفداران بیش تری پیدا کرد.

در گذشته در هر کوی و برزنی صدای دستگاه های نساجی به گوش می رسید و بیش تر آن ها در قالب کارگاه های کوچک در مناطقی نظیر گردفرامرز ، ابرندآباد ، مریم آباد ، محمودآباد ، و اکرم آباد وجود داشتند.

ترمه در گذشته توسط انگشتان دست بافته می شد و به آن ” انگشت باف ” می‌گفتند.

لطافت و نرمی پارچه

لطافت و نرمی پارچه

نقشه ریزی ترمه

بافت ترمه مانند هر هنری به طراحی و ارایه نقشه نیاز دارد. در گذشته های دور ، هنرمندان با اتکا به قوه بینایی و تخیل خود ترمه بافی را انجام می دادند. کمی بعد اشخاصی به عنوان ” نقش بند ” نقش مورد نظر را بر روی کاغذهای چهار خانه منتقل می کردند. آن ها بعد از طراحی ، خانه های کاغذی و شطرنجی را با توجه به رنگِ نخِ روی دستگاه بافندگی ، رنگ آمیزی می کردند.

۴۰ گوشواره یعنی چهار خانه افقی شطرنجی که با نام ” دستور ” شناخته می شد. هر طرح یک تا پنج دستور داشت که به آن نقش می‌گفتند. نقش بند چگونگی بافت را به بافنده می گفت. برای مثال می گفت طرح شش رنگ را با زرد ، سفید ، گلی ، سبز ، آبی و مشکی ببافد یا اول یا آخر کار ، آبی را تکرار کند. 

امروزه پای فناوری به این صنعت نیز باز شده و امکانات نرم افزاری رایانه ای طراحی سیمایی دقیق تر و زیباتر را برای این پارچه ممکن می کند. اجرای عملیات طراحی و رنگ آمیزی به بافندگان و صنعت گران این امکان را می دهد که بتوانند نتیجه خود را قبل از انجام بافت ببینند و با سرعت بیش تری نسبت به تغییر و اصلاح آن اقدام کنند.

سجاده ای زیبا

سجاده ای زیبا

نقوش ترمه

نقش های ترمه قدیمی هستند و قدمت برخی از آن ها به ۴۰۰ تا ۶۰۰ سال پیش می رسد. این نقش ها به صورت ارثی و از پدر به پسر و نسل به نسل به دست بافندگان امروز رسیده اند. شاید با شنیدن نام ترمه در ذهن همه ما طرحی از بته جقه نقش ببندد اما این پارچه نقش و نگارهای بسیاری دارد که در این جا به رایج ترین آن ها اشاره می کنیم.

بته جقه

کارشناسان بر این باورند که نقش بته جقه در ترمه از سرو ایرانی الهام گرفته شده که از نمادهای زرتشتی بوده است. از سرو به عنوان نشانه آزادگی ایرانیان یاد می شود که در طرح بته جقه از سر فروتنی ، سر خود را خم کرده است. گاهی اوقات از جقه به عنوان نماد آتش نیز یاد می شود. آتش وابسته به نور و نماد خرد ، عقل ، حکمت و عرفان بوده است. از منظر آیین زرتشت ، آتشی که درون آدمی را پاک می کند از راه اصول سه گانه اندیشه نیک ، گفتار نیک و کردار نیک حاصل می شود.

در منابع مختلف ، طرح ایرانی بته جقه را به چیزهای دیگری نیز تشبیه کرده اند که از میان آن ها می توان به این موارد اشاره کرد. آتش مقدس ، نخل ، بادام ، گلابی و کیسه چرمی و حتی شیارهایی که رودخانه جومنا در مسیر خود از دره کشمیر به جلگه هندوستان ایجاد می کند. تنها سند قدیمی موجود از این نقش ، یک قمقمه چرمی است که قدمت آن را نزدیک  به ۲۵۰۰ سال تخمین می زنند. این قمقمه در سال ۱۹۴۹ میلادی توسط باستان شناسان روسی از حفاری های دره پازیریک به دست آمده است.

برخی منشا اصلی طرح بته جقه را گل های دوره صفوی می دانند. این گل ها غالبا همان گل محمدی هستند و یک گل بزرگ در قسمت فوقانی بوته آن ها دیده می شود. به مرور برای نشان دادن بزرگی و وزن زیاد ، گل فوقانی را خمیده نشان دادند و  این حالت رفته رفته در میان طراحان رایج شد تا این که در اواخر قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی به صورت بته جقه پدیدار شد. این طرح ، کل بوته گل را از دست داد و فقط فرم آن در طرح باقی ماند.

گل شاه عباسی

گلجام یا گل شاه عباسی گلی مقدس در نزد ایرانیان قدیم به شمار می رفت و نشانه طراوت در آسیا بود و از آن با عنوان نماد خورشید نیز یاد می شد. استفاده از طرح این گل به دوره هخامنشیان باز می‌گردد و دوره شاه عباس صفوی به اوج زیبایی خود رسیده است. به همین جهت لقب شاه عباس بزرگ را برای نام آن انتخاب کرده اند. نقوش شاه عباسی در شکل‌های ۴ پر ، ۵ پر و ۶ پر در گردش‌های ختایی شکل می‌گیرند. ختایی به طرح و نقش‌ها و دسته‌های باریک و پیچ گل اتلاق می شود که نموداری از شاخه طبیعی گیاه را نشان می دهند. ترمه های یزدی اکثرا دارای نقوش راه راه یا دارای گله ای شاه عباسی هستند.

بته خرقه‌ ای

بر روی ترمه ها گاه بته‌ ای شبیه به کاج ولی از گونه بزرگ آن نقش می بندد که به دلیل بزرگی به بته خرقه معروف است. این طرح بیش تر در کرمان به کار می‌رود ، قد کشیده ای دارد و انحنای کمی در آن دیده می شود. 

بته ترمه ای

بته‌ای هم شکل با بته‌های کاج که به صورت ساده ، دوقلو و سه قلو بافته می‌شود و اندازه متوسطی دارد. گاه داخل بته تزئیناتی هم چون گل شاه عباسی و گل های چند پر نیز به چشم می خورد و ترکیب خاصی را به نمایش می گذارد.

بته کشمیری

وقتی دو بته کوچک و بزرگ کنار هم قرار گیرند و بته کوچک از کنار بته بزرگ بیرون آمده باشد ، پارچه منقوش به بته کشمیری شده است. بته ها جدا از هم یا کنار هم ، به صورت درهم یا منظم و در ردیف اریب و یک طرفه بافته می شوند و بین آن ها را با نقش شکوفه تزئین می کنند.

دیگر نقش‌های ترمه نیز عبارتند از: طرح جام ، بته اژدری ، رضا ترکی ، گلزار ، قاب قرآن ، خجسته ، ‌تاجی ، بته بادامی ، بته سروی ، بته گلزاری ، بته بادامی ، بته خوابیده ، بته تاجی ، بته کنگره ای ، بته کلاغی ، ترمه بند ، نقش افشان بند ، نقش لری و .

از جمله ترمه بافانی که هنوز از نقش های قدیمی در ترمه های خود استفاده می کنند می توان از شیمیائی ، حاجی علی آقا خجسته ، استاد غلام صنعتی و علی محمد دوست حسینی نام برد. 

نقوش زیبا

نقوش زیبا

انواع ترمه

ترمه مانند بسیاری از محصولات دیگر نساجی ، انواع مختلفی دارد که در این جا اشاره کوتاهی به آن ها می کنیم.

شال چارقدی

این نوع ترمه دارای ابعاد ۱.۵ در ۱.۵ متر است و برای روسری یا بقچه از آن استفاده می شود. این نوع ترمه هم با طرح لچک ترنجی بافته می شود و هم نوع گل‌دار آن متداول است.

شال راه راه

این ترمه در دو نوع است. شال راه راه پهن و شال راه راه باریک ، که هرکدام کاربرد خاص خود را دارند و هر کسی بسته به سلیقه خود یکی را انتخاب می کند.

شال کشمیری

ترمه با نقش بته جقه است که در یزد تولید می شود و احتمالا به خاطر بازار داغ آن ها در کشمیر هند به این نام معروف شده اند. معروف ترین شال های کشمیری با نقوش بته جقه ، شاخ گوزنی و درختی بافته می شوند.

شال اتابکی

از نوع کشمیری است و از در بافت آن از پشم بسیار لطیف استفاده می شود.

شال بندی

نقشه ای شبیه به لانه زنبور دارد و در داخل هر خانه یک گل یا یک بته بافته می شود.

شال محرمات

نوعی شال راه راه است که راه های آن پهناهای متفاوتی دارند.

شال زمردی

نوع اعلای شال کشمیری به شمار می رود و دارای زمینه ای نیلی رنگ است. این نوع ترمه با نقشه بته جقه و رنگ های بسیار زنده به‌ خصوص رنگ سبز زمردی تولید می شود.

شال کرمان

ترمه های بافت کرمان هستند که انواع مختلفی دارند.

شال امیری

 از انواع اعلای شال‌های کشمیری است که عموما با نقش بته جقه و شاخ گوزنی بافته می شود.

شال یزدی

ترمه‌های بافت منطقه یزد هستند که با نقش راه راه یا گل‌های شاه عباسی بافته می شوند و ارزش بسیار زیادی دارند.

شال کمربندی

نوع دیگری از شال کشمیری که هندی ها آن را به صورت لباس ساری می پوشیدند. معملا در میان این شال ها طرح خاصی دیده نمی شود. اما در دو طرف آن ها بته های بزرگ با چند رج حاشیه دیده می شوند. طول این شال ها حدود ۲۷۵ و عرض آن ها حدود ۸۰ سانتی متر است. 

شال رضوی

ظریف ترین و دقیق ترین شال کشمیری است که نقش بته های بزرگ در آن دیده می شود. این بته ها طوری طراحی می شوند که از زیر و روی یکدیگر عبور کنند. ظرافت تارها و تنوع رنگ ها نشان از آن دارد که این شال ها در قسمت های مختلف بافته و سپس به هم متصل می شوند. اما چنان مهارتی در جفت کردن ترمه ها به کار می رود که هیچ وقت متوجه نمی شوید که این شال یک تکه نبوده است.

انواع رنگ ها

انواع رنگ ها

جنس و رنگ ترمه

در ترمه مرغوب تار مورد استفاده باید از ابریشم طبیعی و گاه نخ پنبه باشد و برای پود این پارچه نیز از ابریشم ، نخ و یا کرک استفاده می شود. نخ پود ترمه های اصیل ایران از کرک بسیار ظریف یا ابریشم طبیعی و نخ تار از جنس پنبه بود اما نخ پود اکثر ترمه های امروزی از جنس ویسکوز ریون یکسره و تار آن ها از جنس پنبه یا پلی استر است.

تا همین چند وقت پیش برای رنگ آمیزی پشم و کرک یا ابریشم ترمه‌بافی ، از رنگ‌های طبیعی استفاده می شد و امروزه نیز این کار به صورت محدود رواج دارد. عنابی ، قرمز روشن ، سبز ، نارنجی ، سیاه ، قهوه ای ، کرم و … رنگ های غالب مورد استفاده در ترمه بافی هستند که از مواد طبیعی زیر به دست می آیند.

قرمز

روناس ، برگ حنا ، پوست بلوط ، برگ سماق

نارنجی

روناس

زرد

ریشه توت ، برگ چای ، پوست درخت سیب ، زردچوبه ، برگ توت و برگ مو ( زرد روشن ) ، اسپرک

قهوه‌ای

برگ حنا ، پوست گردو ، برگ چای ، برگ سماق ، پوست بلوط ، پوست انار ، پوست درخت سیب

آبی

گل زعفران

خاکستری

پوست گردو ، پوست انار

بنفش ، سیاه

کنده درخت بقم 

آبی روشن تا سورمه ای تیره

نیل

سبز

اسپرک

تارهای ترمه باید همگی دارای یک رنگ و از یک جنس باشند و انتخاب رنگ تنها در مورد پودها صورت می گیرد. به عبارت دیگر زمینه همیشه ثابت است و تنها در متن آن رنگ های مختلف دیده می شود. در گذشته مهم ترین و پر مصرف ترین رنگ در ترمه رنگ نیل بود و می توان گفت که در تمام ترمه ها به نحوی رنگ نیلی به کار می رفته است. بعد از نیلی رنگ زرد اسپرک جایگاه خاصی داشت و رنگ های به دست آمده از ریشه رناس هم در رده بعدی قرار داشت. این سه رنگ متضاد یکدیگر هستند اما هماهنگی خاصی با یکدیگر دارند و رنگ هایی زنده را به نمایش می گذارند.

ترکیب رنگ جذاب

ترکیب رنگ جذاب

مراحل بافت ترمه

در این جا مراحل بافت این پارچه را به صورت قدم به قدم مرور می کنیم.

۱ – تهیه مواد اولیه

پشم سفید رایج‌ترین پشم مورد استفاده در ترمه بافی است چرا که به راحتی به رنگ دلخواه در می آید. پشم ترمه باید مرغوب و دارای الیاف بلند باشد. پشم گوسفندان ایران و کشمیر نرم و محکم و تا حد زیادی براق و سفید هستند و از مرغوب ترین پشم ها به شمار می روند. بهترین پشم گوسفند در ناحیه پهلوها ، شکم ، پشت گردن و سر و ساق پای آن قرار دارد و معمولا پشم همین قسمت ها برای بافت ترمه استفاده می شود.

۲ – شستن و سفید کردن پشم

پس از تهیه مواد اولیه ، باید قبل از رنگ آمیزی ، پشم از چربی و چرک موجود و محلول در آن پاک شود. معمولا پیش از چیدن پشم گوسفندان ، حیوان را ۱۰ دقیقه در آب می‌شویند. پشم را با مواد مخصوص خیس می کنند و چندین بار با آب می‌شویند تا ناخالصی‌ها پاک و پشم براق شود. 

پس از شستن پشم با استفاده از یکی از این دو روش آن را سفید می کنند. پشم‌ را در چمنزار پهن کرده تا با جذب شبنم و تبخیر آن سفیدتر شود و یا با استفاده از مشتقات گوگرد آن را سفید می کنند.

۳ – ثابت کردن رنگ و رنگرزی

پس از سفید شدن پشم ها باید آن ها را رنگ آمیزی کنند که یکی از مهم ترین مراحل برای بافت ترمه به شمار می رود. رنگ هایی که مستقیما به‌ کار برده شوند از دوام و ثبات کمی برخوردارند و برای رفع این مشکل باید از موادی به نام دندانه استفاده شود. دندانه ماده ای شیمیایی معدنی است که بر توانایی جذب رنگ در پشم می افزاید. رایج ترین دندانه‌های مورد استفاده در ایران عبارتند از : مواد معدنی شامل زاج سفید ، قلع ، روی ، کلر ، سرب و سولفات‌های دیگر و مواد گیاهی شامل مازوج و برگ سماق و … 

پیش از این به رنگ ترمه‌های ایرانی و گیاهی بودن آن ها اشاره کردیم. در این مرحله پارچه ها به رنگرز سپرده می شوند تا به رنگ های مختلف درآیند.

۴ – چله‌کشی و چله دوانی

چله کشی در ترمه بافی مانند بافت سایر منسوجات دست بافت اما با نخ مشکی صورت می گیرد. در این مرحله باید تعداد کل سرنخ تارها محاسبه شود که بستگی به عرض پارچه و تراکم تار در هر یک سانتی‌متر آن دارد. هر چه تراکم افزایش یابد ، باید مقدار کل سرنخ تار نیز بیش تر شود. در اصطلاح چله کشی به هر ۸۰ سر نخ یک چله گفته می شود. به عبارتی اگر ترمه‌ای ۲۴۰۰ سرنخ داشته باشد تار آن ۳۰ چله است. در این صورت برای چله دوانی باید ۱ چله ( ۸۰ نخ ) سرنخ آماده شود. این سرنخ ها را در حالت طولی و به صورت مساوی کنار هم ۳۰ دفعه می‌دوانند تا ۲۴۰۰ نخ را آماده کنند و در نهایت ۲۴۰۰ سرنخ را با هم چله پیچ می کنند.

بر روی زمین دستگاهی چوبی به نام ” چری ” قرار دارد که در زبان چله کشی به ” زری ” معروف است. روی این دستگاه میله هایی وجود دارد که تعداد آن ها بستگی به میزان نخ دارد. در دیوار رو به رو دو چوب عمودی به فاصله ۵ متر زده می شود که روی آن ها نیز میل هایی قرار دارد. ماسوره را روی یکی از این میله ها می گذارند و نخ آن را می کشند تا به یکی از چوب های دیوار رو به رو برسند. نخ را دور یکی از میله ها می پیچند و می کشند تا به میله بعدی برسند. به هر یک میله صدبار نخ می پیچند.

 ۵ – ماسوره پیچی

تبدیل کلاف های نخ به دور ماسوره را ماسوره پیچی می‌گویند که بخشی از چله‌کشی محسوب می شود. در یزد این کار را توسط دستگاهی به نام چرخ و چرخه کن یا چرخ کن انجام می دهند. کلاف نخ را بر روی دستگاه چرخه کن می اندازند و سپس سر کلاف را بر روی دوک ( ماسوره خالی ) سوار می کنند. بافندگان اقدام به چرخاندن دستگیره چرخ در کنار دستگاه چرخه کن می‌کنند تا چرخ را به گردش در آورند و در نهایت نخ بر روی شیارهای منظم تعبیه شده بر روی ماسوره بپیچد و در اصطلاح پر شود. سپس دوک را در داخل ماکو قرار می دهند و اقدام به بافتن می کنند.

برای ابریشم از عمل ابریشم تابی بهره می برند و در طی این کار با استفاده از ابزارآلات ویژه‌ای هم چون چرخ ، نی هوا ، ماسوره‌کن و کونه بینی آن را می تابانند. ابتدا هر رشته از کلاف‌های ابریشم را می گیرند و بر سر یک نی چرخ می‌اندازند. سپس سر دیگر آن را به طرف نی هوا می‌آورند و از داخل حلقه بلوری آن عبور می دهند. سر رشته را روی ماسوره خالی که دوک فولادی وسط آن قرار داشت و به چرخ متصل بود ، می‌گذاشتند که به‌وسیله ماسوره ورکن به حرکت در می‌آمد و از ابریشم پر می شد.

۶ – بافت

برای بافت ترمه از دستگاه بافندگی استفاده می شود که تقریبا شبیه سایر دستگاه‌های نساجی سنتی و از جنس چوب است. این دستگاه در منطقه ترمه باف و توسط صنعتگران بومی ساخته می شوند. این نوع دستگاه‌ها به چهاروردی معروف است که وردها در آن توسط پدال های زیر پای بافنده حرکت می کنند. 

هر دستگاه ترمه به یک گوشواره کش ( شاگرد ) احتیاج دارد. ترمه باف در پشت دستگاه می نشیند و گوشواره‌کش در بالای آن قرار می‌گیرد. انتخاب و تعیین نخ‌های مخصوص جهت ایجاد نقش بر روی پارچه و هدایت نخ ها به پایین برای انجام کار بافت بر عهده گوشواره کش است و نقوشی که بر روی ترمه‌های ایرانی خودنمایی می کنند از همکاری گوشواره‌کش با استادکار به دست می آیند. 

در گذشته بافنده ﺍﻯ که در ﭘﺎﻳﻴﻦ دستگاه بود شماره ها را می خواند و شخصی که به عنوان گوشواره کش بالا بود همان شماره ها را می کشید. مثلا ۹، ۲۸ ، ۵ ، ۱۰. وقتی گوشواره کش شماره ها را می کشید بافنده پود را می کشید و بعد از بافت آن را دفتین می زد تا کار محکم شود. برای پود دوم یک سری شماره دیگر خوانده می شد. ممکن بود بعضی شماره ها سر جای خود بماند و تنها برخی جا به جا شوند. این روند ادامه پیدا می کرد تا کار تکمیل شود. 

دستگاه بافندگی

دستگاه بافندگی

فضای مورد نیاز

ترمه بافی نیاز به مکان هایی برای انجام کار دارد که عبارتند از :

کارگاه بافندگی با حداقل فضایی به ابعاد ۴*۴*۶ متر که روشنایی آن باید از حداقل دو پنجره یا نور گیر یا از طریق شیشه‌های رنگی تعبیه شده در سقف تامین شود. کف کارگاه باید با ریگ ، خاک یا آجرهای مربع شکل سنتی مفروش شود.

فضای چله کشی ماسوره پیچی و… به  ابعاد تقریبی ۳*۲ متر

محل نگهداری مواد اولیه با ابعاد ۲*۲ متر برای نگهداری و ذخیره مواد مورد نیاز بافت از جمله کلاف‌های نخ و ابریشم مصنوعی جهت تار و پود ترمه ، شریت ، جوجه ، دستگاه چرخ و چرخه‌کن ، ماکو ، ماسوره و …

کاربرد ترمه در گذشته و امروز

در گذشته دوختن لباس های فاخر ، اشرافی ، پرده ، جانماز ، خلعتی و…  با استفاده از ترمه انجام می شد و امروزه این پارچه زینت بخش مبلمان ، پشتی و رومیزی و … شده است. پارچه ای که زمانی در انحصار رجال و اشراف و پادشاهان بود حالا در میان اقشار متوسط و بالای جامعه به عنوان هدیه در عروسی ها و در اعیاد و مراسم رسمی و خانوادگی رد و بدل می شود. 

رومیزی

رومیزی

نگهداری از ترمه 

ترمه به دلیل تراکم زیاد پودهایش یک مقاومت نسبی مطلوب دارد و در مجموع پردوام تر از سایر پارچه هاست اما با این وجود ، نور و رطوبت از بزرگ ترین عوامل آسیب زننده به این پارچه به شمار می روند و موجب رنگ پریدگی ترمه می شوند. قسمت های سیاه این پارچه در برابر نور و حرارت حساس تر از بقیه قسمت ها هستند و به راحتی آن ها را جذب می کنند.

حشره بید نیز یکی از دشمنان ترمه و این پارچه مانند همه پارچه‌های پشمی باید در برابر بیدزدگی محافظت شود. متداول ترین روش استفاده از نفتالین است.

معمولا ترمه با آستری و یراق همراه است و شستن آن با آب به محصول آسیب می زند. از سوی دیگر دمای بالای آب و مواد شیمیایی موجود در مواد شوینده نیز مناسب ترمه نیست. بنابراین تنها راه برای شستشوی ترمه خشکشویی است.

ظرافت پارچه

ظرافت پارچه

معیار ارزش ترمه

تعداد رنگ نخ استفاده شده در بافت ترمه و هم چنین تراکم بافت تعیین کننده ارزش ترمه است. هرچه تعداد رنگ ها در یک ترمه بیش تر باشد ارزش آن ترمه بالاتر می رود. اگر ترمه ها تعداد رنگ یکسانی داشته باشند طرح و تراکم بافت تعیین کننده ارزش آن ها خواهد بود. هرچه تنوع رنگ و تراکم ترمه بیش تر باشد ارزش بیش تری برای آن قایلند

رنگی فوق العاده

رنگی فوق العاده

.

سخن آخر

به دنیای رنگارنگ صنایع دستی ایران رفتیم و یکی از هنرمندانه ترین جلوه های آن را دیدیم. قبل از ورود پارچه ها و منسوجات بافت کارخانه های ماشینی غرب به ایران ، ترمه بافی رونق چشمگیری داشت و تعداد دستگاه های بافندگی در یزد به حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ دستگاه می رسید اما امروزه این صنعت نفس های آخرش را می کشد. بد نیست که با خرید این دست بافت زیبا از هنرمندان ، کمکی برای جان گرفتن دوباره این صنعت باشیم.

منبع :

کارناوال

مریم حسن پور علاقه مند به دنیای هنر ، معماری و دکوراسیون . با تمام وجود در کنار هم برای رقم زدن اتفاقات بهتر تلاش می کنیم ^_^

نظر بدهید

* ایمیل شما نزد ما محفوظ می باشد. فیلدهای ستاره دار الزامی می باشد.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.